25 de junio de 2016

NAUATLANEXTILI

XOCHITLAJTOLI I
Axtijpiaj toxayak titlakajtokej.
Nochipa se teskatl poliui
ikanmoyolitis se yankuik xayaktli,
se tlen texayaktli.
Axueli tinejnemis
ipan ueyojtli iuan pisajojtli
yolojtli achitsitsij tijkajtejtias
ipan se tlalpan nochi mokauas.
Nikanij tiitstokej ,
nikanij tlaltipaj,
san nikanij
melauak tielij
tlen miki tototl.
Tijkauas yolojtli teoyotl
tlakatl iyoltipaj makalaki,
ikon tlakatl kimelauas
tlen chikauak ixayak iuan atl iyolo

 

DESIGNIO NÁHUATL

POEMA I
Hemos nacido sin rostro,
siempre ha hecho falta un espejo
para crear un rostro nuevo,
un rostro de piedra.
No se puede caminar
por los caminos y veredas
dejando pedazos del corazón
hasta dejarlo todo en un lugar.
Aquí estamos,
aquí en la tierra,
solamente aquí
somos en verdad
el ave que muere.
Dejar que la divinidad del corazón
entre al corazón del hombre,
para encontrar al hombre
de rostro duro y corazón de agua.

Juan Hernández Ramírez
Náhuatl, Huasteca veracruzana, México

 

 

Ya'
kik’el re rwach uleew, re rxukt kaj
kipluw pirb’achiil q’achuulew
kpluw pirb’achiil q’ajaw kaj’
xaq’ara’ kib’iin paqab’ach’iil,
paq’alwaal
chu’taq’juyub’, x’al taq’zwaan
chataq’taq’aaj
rik’in q’ajaw q’ij
kiya’ qak’aslemaal, kiya’ qamib’iil
xaq’ara’ kituxwiniij che’, ki k’iytizaaj awaj
ela’ richoq’ab’ li suutz, li jab’aal, li ixlikiq’aab’
kir ya’ qak’aslemaal
kir tuxwisaaj renejeel k’ochaq’iij saq’
Laq’ laj ya’
rkik’eel q’achu ulew
kipluw xaal taq’ swaan, chu’taq’ juyub’
kipluw xe’taq’ ab’aj, xe’ taq’ che’, pa qanima’

Agua
sangre cósmica
bombeada por el corazón del cielo
y el corazón de la tierra
vuela entre las venas
de nuestra madre tierra
en nuestras venas
y en nuestra piel
junto al sol
pinta la faz de la tierra
y la faz del cielo
de color arcoíris
da vida a la vida
da vida a la muerte
Agua
rocío sagrado
que brota en la piel
de nuestra madre tierra

Juan Hernández Ramírez
Náhuatl, Huasteca veracruzana, México

 

Paxtles

DANZA DE LOS PAXTLES
En el municipio de Chignautla,
Puebla (México) se realiza una
danza llamada “Los Plaxtles”.
La característica de los personajes
se relaciona con el medio natural,
ya que representan troncos
viejos, los cuales se cunden
de un hongo parásito llamado
paxtle, seguramente por su condición
de resguardo del maíz,
ya que cumplían con una doble
función, cuidar la siembra y alimentarse
de los animales que
invadían los terrenos.

Ediciones Colibrí.